Minnesota, rok 1953. W laboratorium firmy 3M dwoje chemików, Patsy Sherman i Samuel Smith, ma opracować nową gumę do przewodów paliwowych w samolotach odrzutowych.
Patsy Sherman była jedną z nielicznych wówczas kobiet zatrudnionych jako chemik w dużej korporacji. Do laboratorium trafiła nieco okrężną drogą. W szkole średniej test predyspozycji zawodowych orzekł, że najlepiej sprawdzi się jako pani domu. Patsy przyjęła ten werdykt z uprzejmym niedowierzaniem i poprosiła o test przeznaczony dla chłopców. Ten wskazał nauki ścisłe.
Któregoś dnia butelka syntetycznego lateksu, przygotowanego przez Sherman, wyślizguje się komuś z rąk i ochlapuje białe płócienne tenisówki osoby, która miała pecha stać najbliżej. Zaczyna się to, co każdy zna z własnego domu: ratowanie sytuacji. Woda nie pomaga. Rozpuszczalniki również. Wszystko, czym próbowano zmyć plamę, zbierało się w kropelki i spływało jak woda po kaczce.
Tenisówki, jak to tenisówki, z czasem szarzały. Z wyjątkiem jednego miejsca, które pozostawało nieprzyzwoicie białe.
W tym momencie większość ludzi spisałaby buty na straty. Sherman i Smith spisali na straty raczej dotychczasowy plan. Zamiast zastanawiać się, jak usunąć plamę, zaczęli się zastanawiać, jak sprawić, by inne plamy nie miały się czego uczepić. Był w tym pewien zuchwały szczegół: w ówczesnej literaturze fachowej można było przeczytać, że taki materiał jest termodynamicznie niemożliwy.
Scotchgard: impregnat, który trafił na tapicerkę
Kilka lat pracy później, w 1956 roku, na rynek trafił Scotchgard, środek chroniący tkaniny przed wodą i tłuszczem. Według relacji, które krążą do dziś, część testów prowadzono poza laboratorium 3M, w zakładzie włókienniczym, do którego kobiety nie miały wstępu. Tkanina mogła więc wejść do środka. Jej wynalazczyni czekała na wyniki na zewnątrz. Patent przyszedł dopiero w 1971 roku.
Patsy Sherman spędziła w 3M całe zawodowe życie, od dyplomu z chemii i matematyki w 1952 roku aż do emerytury czterdzieści lat później. Razem z Samuelem Smithem zgromadziła trzynaście wspólnych patentów. Scotchgard, który zaczynał jako impregnat do wełny, z czasem trafił na odzież, a potem na tapicerkę i dywany. Pod koniec lat sześćdziesiątych zespół dopracował wersję, która nie tylko odpychała plamy, ale też pozwalała łatwiej usunąć tłuste zabrudzenia z tkanin syntetycznych. W 2001 roku Sherman i Smith trafili do amerykańskiej galerii sław wynalazców, w której są także Thomas Edison i bracia Wright. Patsy Sherman zmarła w 2008 roku. Wynalazła środek, który zmienił codzienność milionów domów.
Czym są PFAS i dlaczego Scotchgard zmienił formułę
Pod koniec lat dziewięćdziesiątych okazało się, że to, czego nie dało się zmyć z tenisówek, nie daje się też zmyć ze świata. Związki z rodziny, do której należał Scotchgard, czyli PFAS (związki per- i polifluoroalkilowe), zaczęto znajdować w próbkach krwi pobieranych na całym świecie, także tam, gdzie miały służyć za czystą próbkę porównawczą. W maju 2000 roku, po rozmowach z amerykańską agencją ochrony środowiska, 3M ogłosił wycofanie pierwotnej formuły. Następczyni miała krótszy łańcuch węglowy i mniej chętnie gromadziła się w organizmach, ale była równie trwała. Przez kolejne dwie dekady branża powtarzała ten manewr wielokrotnie: jeden związek znikał, na jego miejsce wchodził krótszy krewny. Dziś europejscy regulatorzy odchodzą od oceniania pojedynczych substancji i coraz częściej traktują PFAS jako jedną grupę.
Zakaz PFAS w tkaninach obiciowych: 2027 w Unii, 2030 we Francji
Gdy wycofywano związki z ośmioma atomami węgla, ich miejsce zajęły krótsze, oparte na sześciu. Jeden z nich, PFHxA, przez lata uchodził za rozsądny kompromis. Unia Europejska oceniła go jednak surowiej: uznała, że jest skrajnie trwały i łatwo przemieszcza się w wodzie, a we wrześniu 2024 roku przyjęła rozporządzenie, które ogranicza jego stosowanie etapami.
Pierwszy etap obowiązuje od 10 października 2026 roku i dotyczy odzieży oraz obuwia. Dla tapicerów ważniejsza jest data o rok późniejsza. Od 10 października 2027 roku ograniczenie obejmie tekstylia dla konsumentów, które nie są odzieżą, a więc także tkaniny obiciowe czy zasłony. Limit wynosi 25 części na miliard dla samego PFHxA. Produkty wprowadzone na rynek wcześniej mogą być nadal sprzedawane. Dla branży meblowej to oznacza mniej więcej jeden cykl kolekcji na przygotowanie się.
Francja poszła dalej i szybciej. Ustawa z 27 lutego 2025 roku od początku 2026 zakazuje wprowadzania na rynek odzieży i obuwia z PFAS (przy okazji zakaz objął kosmetyki, a nawet smary do nart). Od 1 stycznia 2030 roku obejmie wszystkie tekstylia, w tym meblowe. I tu ważna różnica: Francuzi nie zajmują się już jednym związkiem, tylko całą rodziną PFAS. Wyjątki przewidziano między innymi dla tekstyliów technicznych do zastosowań przemysłowych. Również tutaj nie chodzi o absolutne zero, bo dopuszczalne stężenia resztkowe określa rozporządzenie.
Na horyzoncie jest jeszcze ograniczenie ogólnounijne, obejmujące całą grupę PFAS. Prace nad nim trwają od kilku lat, rozmowy z przemysłem idą opornie, więc daty jego wejścia w życie na razie nie sposób podać. Kierunek jest jednak jasny.
Tkaniny plamoodporne bez PFAS: czym zastępuje się fluor
Chemia nie stała w miejscu. Dziś odporność na wodę nadaje się tkaninom bez fluoru, najczęściej za pomocą silikonów albo wosków. Coraz częściej sięga się też po dendrymery, czyli silnie rozgałęzione cząsteczki. Z wodą wszystkie radzą sobie bardzo dobrze. Z tłustą plamą bywa trudniej, bo akurat w odpychaniu oleju fluor długo nie miał sobie równych. Dlatego coraz więcej producentów stawia nie tylko na impregnację, ale na samą tkaninę: włókno i splot, które nie zatrzymują brudu. Obietnicę, że plama się nie pojawi, zastępuje obietnica, że łatwo ją usunąć.
Co to oznacza dla producentów mebli tapicerowanych
Pytanie o PFAS przestaje być pytaniem o ekologię, a staje się pytaniem o rynek. Kanapa, która w 2030 roku ma stanąć we francuskim salonie, będzie projektowana już za rok lub dwa. Warto więc konkretnie rozmawiać z dostawcą tkanin. Zamiast pytać ogólnie, czy tkanina jest „ekologiczna”, lepiej poprosić o certyfikat i sprawdzić, jakie artykuły obejmuje. Numer certyfikatu OEKO-TEX można zweryfikować na stronie organizacji. Przy tkaninach plamoodpornych warto też dopytać, co dokładnie obiecuje producent. Jedne tkaniny odpychają płyny: rozlana kawa zostaje na powierzchni w kroplach i można ją zebrać. Inne płyn wchłaniają, ale plamę łatwo potem usunąć wodą. To dwie różne obietnice, co zresztą wiedziano już w laboratorium 3M pod koniec lat sześćdziesiątych.
Co mówi certyfikat OEKO-TEX, a czego nie mówi
Tkaniny Nastex mają certyfikaty OEKO-TEX STANDARD 100. Od 2023 roku ten standard wyklucza celowe stosowanie PFAS w certyfikowanych wyrobach, a spełnienie wymagań sprawdzają niezależne laboratoria. Nie jest to deklaracja absolutnego zera, której, jak widać po przepisach, w praktyce nikt nie składa, ale solidna podstawa do rozmowy z klientem. Szczegóły dotyczące konkretnych kolekcji można uzyskać bezpośrednio w firmie.
Patsy Sherman zaczynała od pytania, jak pozbyć się plamy. Siedemdziesiąt lat później wracamy do tego samego pytania, tylko z większą wiedzą o tym, co zostaje, gdy plama znika.